Sababoota Diigamuu Maatii: Ilaalcha Macaafa Qulqulluu
Maatiin bu’uura jireenya namaa fi hawaasaa ti. Macaafni Qulqulluun gaa’ela akka walitti dhufeenya kabajaa, jaalalaa, amanamummaa fi itti gaafatamummaa irratti hundaa’eetti ilaala. Uumama 2:24 irratti, “Namni abbaa fi haadha isaa dhiisee, haadha manaa isaatti maxxana; isaanis foon tokko ta’u” jedhamee barreeffameera. Kun gaa’elli fedhii dhuunfaa qofa osoo hin taane, jireenya waliinii fi waliif of kennuu akka ta’e nu barsiisa.
Haa ta’u malee, maatiin yeroo tokko tokko sababoota adda addaatiin rakkoo keessa galu. Rakkoon sun yoo yeroo dheeraaf furmaata malee itti fufe, walitti dhufeenya abbaa fi haadha manaa gidduu jiru laaffisuu fi yeroo tokko tokko gara diigumsa maatii geessisuu danda’a. Sababoota ijoo kana keessaa 13 kanneen armaan gadiiti.
1. Waliigaltee dhabuu
Waliigalteen bu’uura jireenya maatii nagaa qabuuti. Abbaa fi haati manaa dhimma maallaqaa, hojii, ijoollee, bakka jireenyaa fi murtoo jireenyaa irratti yeroo hunda wal faallaa yoo ta’an, rakkoon uumamuu danda’a.
Waliigaltee jechuun waan hunduma irratti yaada tokko qabaachuu jechuu miti. Garuu garaagarummaa yaadaa kabajaan mari’achuu fi murtoo waliinii irra ga’uun barbaachisaa dha.
Macaafni Qulqulluun, “Namoonni lama walii galanii utuu hin ta’in, waliin deemu moo?” jechuun gaafata (Amos 3:3). Kana irraa barachuun danda’amu, jireenya gaa’elaa keessatti waliigaltee fi kallattii waliinii qabaachuun barbaachisaa ta’uu isaati.
2. Walqunnamtii gaarii dhabuu
Maatii diiguu keessatti rakkoon walqunnamtii sababoota ijoo keessaa tokko dha. Namni tokko waan isa mudate, waan isa yaaddesse ykn waan inni barbaadu ifatti yoo hin ibsine, namni biraa hubachuu dadhabuu danda’a.
Yeroo tokko tokko namoonni walitti mufatanii guyyoota ykn torbanotaaf wal hin dubbatan. Rakkoon xiqqaan akkuma jiru, gara rakkoo guddaatti guddachuu danda’a.
Efesoon 4:29 keessatti dubbii nama ijaaru dubbachuu irratti nu gorsa. Kana jechuun maatii keessatti jecha nama cabsu caalaa jecha nama jajjabeessu, sirreessu fi ijaaru fayyadamuun barbaachisaa dha.
3. Amanamummaa dhabuu
Amanamummaan gaa’elaaf akka bu’uura manaati. Yeroo amanamummaan cabsamu, deebisanii ijaaruun rakkisaa ta’uu danda’a.
Hariiroo dhoksaa nama biraa waliin qabaachuun, dhugaa dhoksuun, waadaa cabsuun fi gocha amanamummaa nama biraa miidhu hundi rakkoo guddaa fiduu danda’a.
Ba’uu 20:14, “Hin ejjin” jedha. Akkasumas Ibroota 13:4 keessatti gaa’ela kabajuu fi qulqullina isaa eegu irratti barsiifni kennameera.
Amanamummaan jecha qofa miti; gochaan mul’ata. Abbaa fi haati manaa lamaan isaanii hariiroo isaanii eeguuf itti gaafatamummaa qabu.
4. Rakkoo maallaqaa
Maallaqni maatii keessatti dhimma barbaachisaa dha. Garuu maallaqa dhabuu qofa osoo hin taane, maallaqa itti fayyadamu irratti wal dhabuu, liqii dhoksaa, baasii to’annaa hin qabne fi karoora maallaqaa dhabuu rakkoo fiduu danda’u.
Yeroo maallaqni dhumu, wal komachuun jalqaba. “Ati maallaqa sirriitti hin fayyadamne” ykn “Ati maatii hin kunuunsine” jechuun wal himachuun hariiroo laaffisa.
1 Ximotewos 6:10 keessatti jaalalli maallaqaa rakkoo hedduu fiduu akka danda’u akeekkachiifameera. Maallaqni tajaajila maatii ti malee, inni mataan isaa kaayyoo jireenyaa ta’uu hin qabu.
5. Jibbaa fi wal tuffachuu
Kabajni yoo bade, jaalalli illee laaffachuu danda’a. Arrabsoo, qoosaa nama salphisu, maqaa badaa itti moggaasuu fi yeroo hunda nama biraa xiqqeessuun maatii keessatti madaa miiraa uuma.
Yeroo namni tokko mana isaa keessatti kabaja hin arganne, mana sana bakka nagaa ta’eetti ilaaluu dhiisuu danda’a.
Efesoon 5:33 keessatti abbaa manaa haadha manaa isaa akka jaallatu, haati manaas abbaa manaa akka ishee kabaju barsiisa. Jaalalaa fi kabajni wal bira deemu.
6. Rakkoo maatii keessaa dhufu
Yeroo tokko tokko rakkoon abbaa fi haadha manaa gidduu jiru isaan lamaan irraa qofa hin maddu. Firoottan, maatiin, hiriyoonni ykn namoonni alaa daangaa gaa’elaa keessa seenuun rakkoo uumuu danda’u.
Gorsa nama alaa dhaggeeffachuun yeroo tokko tokko barbaachisaa dha; garuu murtoo gaa’elaa hunda namoota alaa harkatti kennuun rakkoo fiduu danda’a.
Uumama 2:24 keessatti namni abbaa fi haadha isaa dhiisee haadha manaa isaatti maxxanuu akka qabu ibsameera. Kun maatii haaraa hundeessan daangaa fi itti gaafatamummaa mataa isaanii qabaachuu akka qaban agarsiisa.
7. Araada
Alkoolii fi araadonni biroo jireenya maatii irratti dhiibbaa guddaa geessisuu danda’u. Namni araada keessa jiru maallaqa, yeroo, hojii fi itti gaafatamummaa maatii dagachuu danda’a.
Araaddaan yeroo tokko tokko amantaa, amanamummaa fi nageenya maatii illee miidha.
Fakkeenyaaf, namni yeroo hunda dhugaatii alkoolii irratti hirkatu maatii isaa waliin yeroo ga’aa dabarsuu dhiisuu, maallaqa maatii balleessuu ykn amala aarii qabu agarsiisuu danda’a.
Macaafni Qulqulluun namni of to’achuu akka qabu barsiisa. Galaatiyaa 5:22–23 keessatti “of qabuu” firii Hafuuraa keessaa tokko ta’uu ibsameera.
8. Hojii fi yeroo dhabuu
Hojii barbaachisaa dha. Garuu hojii qofaaf yeroo hunda yeroo kennuun, maatii fi hariiroo dagachuun rakkoo fiduu danda’a.
Namni tokko guyyaa guutuu hojii irratti dabarsuu, yeroo hunda bilbila ykn kompiitara irratti argamuu fi maatii isaa waliin haasa’uuf yeroo dhabuu danda’a.
Ijoolleenis akkasuma yeroo fi xiyyeeffannoo maatii isaanii barbaadu. Abbaa fi haati manaa walitti dhufeenya isaanii cimsuuf yeroo addaa qabaachuu qabu.
Lallaba 3:1, “Waan hundumaaf yeroon jira” jedha. Kanaaf hojii fi maatii gidduutti madaallii qabaachuun barbaachisaa dha.
9. Guddina ijoollee irratti wal dhabuu
Ijoollee guddisuun itti gaafatamummaa guddaa dha. Abbaa fi haati manaa tokko ijoollee isaanii sirriitti adabuu barbaada, inni biraa garuu karaa addaatiin yoo ilaale, walitti bu’iinsi uumamuu danda’a.
Barnoota, amantii, hiriyummaa, fayyadama bilbila, naamusa fi daangaa ijoollee irratti garaagarummaan yaadaa uumamuu danda’a.
Efesoon 6:4 keessatti warri ijoollee isaanii Gooftaa keessatti akka guddisan gorfamaniiru. Kanaaf ijoollee guddisuun hojii waliinii ta’uu qaba.
10. Rakkoo sammuu fi miiraa
Dhiphinni jireenyaa, gaddi, sodaan, aariin fi rakkoon miiraa tokko tokko hariiroo gaa’elaa irratti dhiibbaa geessisuu danda’u.
Namni dhiphatee jiru yeroo tokko tokko nama isa jaallatu illee sirriitti dhaggeeffachuu ykn ittiin haasa’uu dadhabuu danda’a. Kun immoo akka walitti bu’iinsaatti mul’achuu danda’a.
Kanaaf yeroo rakkoon miiraa cimaa ta’e, namni amanamaa, geggeessaa amantii ykn ogeessa sirrii irraa gorsa barbaaduun gaarii dha. Gargaarsa barbaaduun dadhabina miti; furmaata barbaaduudha.
11. Waliif dhiifama gochuu dhabuu
Maatii keessatti dogoggorri uumamuu danda’a. Garuu dogoggora darbe yeroo hunda kaasuun, haaloo qabachuun fi nama tokko yeroo hunda yakkuun hariiroo cabsuu danda’a.
Macaafni Qulqulluun Efesoon 4:32 keessatti, “Waliif garaa laafaa, araara godhaa, akkuma Waaqayyo karaa Kiristoos isin dhiise” jechuun barsiisa.
Dhiifama jechuun dogoggora sana akka sirrii ta’e fudhachuu miti. Garuu haaloo fi jibba keessa jiraachuu dhiisanii, yeroo barbaachisaa ta’etti daangaa sirrii kaa’anii gara fuulduraatti tarkaanfachuu jechuu dha.
12. Kabaja fi jaalala hir’achuu
Jaalalli gaa’elaa yeroo hunda jecha “sin jaalladha” jedhu qofa miti. Kunuunsa, dhaggeeffachuu, gargaaruu, amanamummaa, kabaja fi yeroo waliif kennuu keessattis mul’ata.
Namni yeroo dheeraaf akka hin jaallatamne, akka hin kabajamne ykn akka hin barbaadamne yoo itti dhaga’ame, garaa isaa keessatti fagaachuun uumamuu danda’a.
1 Qorontos 13:4–7 keessatti jaalalli obsa qabaachuu, gaarummaa qabaachuu, ofittummaa dhabuu fi waan hunda keessatti obsuu akka qabu ibsameera. Kun bu’uura gaarii gaa’elaaf ta’uu danda’a.
13. Fedhii walqunnamtii saalaa dhabuu ykn garaagarummaa fedhii saalaa
Kunis dhimma gaa’elaa keessatti xiyyeeffannoo barbaadu keessaa isa tokko dha. Fedhiin walqunnamtii saalaa nama hunda keessatti wal fakkaataa miti. Yeroo tokko tokko abbaa fi haati manaa fedhii saalaa garaagaraa qabaachuu danda’u.
Rakkoon kun yeroo dheeraaf marii malee yoo itti fufe, namni tokko akka hin jaallatamne, akka hin barbaadamne ykn akka irraa fagaatame itti dhaga’amuu danda’a. Kunis mufannaa, gadda, walitti bu’iinsa fi yeroo tokko tokko amanamummaa cabsuutti geessisuu danda’a.
Macaafni Qulqulluun dhimma kana ifatti ilaala. 1 Qorontos 7:3–5 keessatti abbaa fi haati manaa waliif dirqama isaanii akka raawwatan, akkasumas walii galtee malee yeroo dheeraa wal irraa hin fagaatiin jechuun gorsa kenna.
Garuu caqasni kun dirqisiisuu ykn humnaan walqunnamtii saalaa gochuu akka eeyyamamu jechuu miti. Gaa’ela keessattis kabajni, fedhiin waliinii, waliigalteen fi nageenyi nama lamaan barbaachisaa dha.
Kanaaf rakkoo fedhii saalaa yoo jiraate, wal komachuu ykn nama biraa barbaaduu irra, jalqaba irratti haala tasgabbaa’aa fi kabajaan mari’achuun barbaachisaa dha. Yoo rakkoon qaamaa ykn miiraa jiraate, ogeessa fayyaa ykn gorsaa gaa’elaa amanamaa irraa gargaarsa barbaaduun ni danda’ama.
Maatii Diigamuu Irraa Eeguuf Maal Gochuu Danda’ama?
Maatii tokko rakkoo tokkoon tokkoon isaa yeroo hunda irraa bilisa ta’uu hin danda’u. Garuu rakkoo yeroo jalqabaatti argame sirriitti ilaaluun diigumsa irraa baraaruu danda’a.
1. Wal dhaggeeffachuu
Namni tokko yeroo dubbatu, deebii qopheessuu qofa osoo hin taane, maal jechuu akka barbaadu hubachuuf dhaggeeffachuun barbaachisaa dha.
2. Rakkoo yeroo isaa irratti mari’achuu
Rakkoo har’aa gara boruutti dabarsuu fi “yeroo booda nan ilaala” jechuun rakkoo guddisuu danda’a. Rakkoo xiqqaa yeroo isaa irratti mari’achuun furmaata salphaa fiduu danda’a.
3. Kabaja waliif qabaachuu
Walitti mufannaan jiraatus arrabsoo fi tuffiin furmaata miti. Namni rakkoo qabaachuu danda’a; garuu kabajni nama sanaaf kennamu itti fufuu qaba.
4. Maallaqa irratti karoora qabaachuu
Galii, baasii, qusannaa fi liqii irratti karoora waliinii qabaachuun walitti bu’iinsa maallaqaa hir’isa.
5. Yeroo maatii kennuu
Hojii fi dhimma biroo cinaatti, abbaa fi haati manaa yeroo walitti dubbatan, waliin nyaatan ykn waliin boqotan qabaachuun hariiroo cimsuu danda’a.
6. Amanamummaa eegu
Hariiroo dhoksaa fi gocha amanamummaa cabsu irraa of qusachuun gaa’ela eeguuf murteessaadha.
7. Rakkoo saalaa irratti ifatti mari’achuu
Fedhii saalaa, rakkoo qaamaa, dhiphina ykn wanta nama tokko yaaddessu dhoksuu irra, kabajaan waliin mari’achuun barbaachisaa dha. Rakkoon yoo itti fufe, gorsa ogeessaa barbaaduun filannoo gaarii dha.
8. Dhiifama fi araara
Namni hundi dogoggora qaba. Kanaaf dogoggora sirreessuu, dhiifama gaafachuu fi yeroo barbaachisaa ta’etti waliif dhiifama gochuun maatii cimsuu danda’a.
9. Gorsa sirrii barbaaduu
Rakkoon yeroo dheeraa yoo furmaata dhabee itti fufe, namoota amanamoo fi ogummaa qaban irraa gorsa barbaaduun gaarii dha. Gorsaan gaa’elaa, ogeessi fayyaa sammuu, ogeessi fayyaa ykn geggeessaan amantii amanamaan haala rakkoo irratti hundaa’uun gargaarsa kennuu danda’a.
Xumura
Diigumsi maatii yeroo baay’ee sababa tokko qofa irraa kan ka’e miti. Waliigaltee dhabuu, walqunnamtii gaarii dhabuu, amanamummaa cabsuu, rakkoo maallaqaa, jibbaa fi wal tuffachuu, dhiibbaa maatii keessaa, araada, hojii fi yeroo dhabuu, ijoollee irratti wal dhabuu, rakkoo miiraa, waliif dhiifama gochuu dhabuu, jaalala fi kabaja hir’achuu, akkasumas fedhii walqunnamtii saalaa dhabuu ykn garaagarummaa fedhii saalaa walitti dabalamuun rakkoo guddaa uumuu danda’u.
Macaafni Qulqulluun gaa’ela akka hariiroo kabajaa, amanamummaa, jaalalaa fi waliif of kennuu irratti hundaa’eetti nu barsiisa. Kanaaf maatii tokko keessatti rakkoon yoo mul’ate, battalumatti diigumsa irratti murteessuu irra, rakkoo sana adda baasanii, waliin mari’achuun, waliif kabaja qabaachuun, araara barbaaduun fi yeroo barbaachisaa ta’etti gargaarsa ogeessaa barbaaduun barbaachisaa dha.
“Jaalalli obsa qaba, gaarummaa godha… waan hundumaa danda’a, waan hundumaa amana, waan hundumaa abdata, waan hundumaa obsaa.” — 1 Qorontos 13:4–7
Maatiin rakkoo hin qabne jechuun maatii rakkoon itti hin uumamne jechuu miti. Maatiin cimaa jechuun yeroo rakkoon dhufu waliin dhaabbatanii, rakkoo sana sirriitti hubatanii, furmaata barbaadan jechuu dha. Kanaaf abbaa fi haati manaa lamaan isaanii jaalala, kabaja, amanamummaa, marii fi amantii irratti hundaa’anii maatii isaanii eeguuf carraaqqii gochuu qabu.
